Gezonder met het juiste licht?

Kan slim gebruik van licht mensen gezonder maken? In het Vestfold Ziekenhuis in Tønsberg, Noorwegen, wordt licht nu systematisch ingezet om de behandelduur van psychische aandoeningen te verkorten.

We worden door licht aangetrokken. De zon, warmte en mooie dagen. Wetenschappers hebben het al jaren over het belang van vitamine D en ons immuunsysteem, en velen onder ons vinden de winter een lastig en deprimerend jaargetijde vanwege het weinige licht.
Kan licht worden ingezet om ons te helpen? Kan het ons in de juiste dosis mentaal sterker maken?
"Dit is heel interessant. We mogen niet te snel conclusies trekken, maar uit onderzoek blijkt duidelijk, dat voldoende daglicht een merkbaar en positief effect op de hersenen heeft", aldus Kari Hornmoen, lichtontwerper bij Multiconsult. Ze is enthousiast over onderzoek in Denemarken waaruit bleek, dat de opnameduur van psychiatrische patiënten met een depressie significant werd verkort als ze een kamer kregen met voldoende daglicht. Patiënten met een kamer op het zuiden verbleven soms tot wel 30 dagen korter in een inrichting vergeleken met patiënten met een kamer op het noorden.

Positieve ziekenhuismanagers

Deze informatie werd bij de planning van een nieuwe psychiatrische afdeling bij het Vestfold Ziekenhuis voorgelegd aan het ziekenhuismanagement, dat direct besloot dat dit terug moest komen in het ontwerp. Er werd voor gekozen om niet alleen maar kamers op het zuiden te maken, maar om ook armaturen te installeren die voldoende licht leveren met verschillende kleur-temperaturen, ter vervanging van daglicht. Het nieuwe gebouw werd in september 2019 geopend, waarbij Glamox één van de belangrijkste leveranciers was.
"We hebben gezorgd voor natuurlijk en aanvullend licht. Grote ramen, waarbij je in de vensterbank kunt zitten, laten het daglicht naar binnen. Daarnaast halen we het daglicht naar binnen door middel van verlichting en simuleren we wat er buiten gebeurt. Zodoende ondersteunen we het natuurlijke circadiaan ritme", aldus Kari Hornmoen.

Dynamische verlichting

Hiervoor gebruiken we het HCL, ofwel het Human Centric Lighting System. Het HCL is ontworpen om overdag licht met een hoge kleurtemperatuur af te geven ('koel' licht met blauwtinten) en in de avonduren gedimd licht met een lage kleurtemperatuur ('warm' licht met minder blauwtinten). Het warmere licht zorgt ervoor dat het lichaam zich klaarmaakt voor de nacht en het stimuleert de aanmaak van het slaaphormoon melatonine. Koel licht stimuleert daarentegen waakzaamheid en activiteit. De werking van de armaturen verloopt automatisch", legt Anders Bru, HCL Concept Manager bij Glamox, uit.
De intensiteit en kleurtemperatuur van de verlichting veranderen dus gedurende de dag. Verscheidenheid is ook van belang voor de verschillende ruimten in het gebouw: De gangen zijn feller verlicht, terwijl in de ontspanningsruimten minder en warmer licht wordt gebruikt.
"We hebben zones gecreëerd voor een knusser gevoel. Naast het warme licht, hebben we op de muren en plafonds ook warme kleuren aangebracht, waardoor het geheel minder op een kille inrichting lijkt", zo vertelt Kari Hornmoen.

Belangrijke buitenruimten

Ook buiten hebben we de verlichting zorgvuldig aangelegd. De patiënten kunnen gebruikmaken van drie verschillende buitenruimtes, die we 'gevoelstuinen' noemen. Om te voorkomen dat patiënten gewond raken, zitten ze veilig opgesloten. Anderzijds is er veel moeite in gestoken om het gevoel van insluiting te minimaliseren.
"We hebben nauw samengewerkt met tuinarchitecten om een zogenaamde 'buitenbinnenruimte' aan te leggen. Met planten en licht hebben we een prettige omgeving gecreëerd op plekken die anders kaal zouden zijn gebleven. Een van de patiënten vertelde dat het voelde alsof je 'in de hemel' was. Dat is toch prachtig", zegt lichtontwerper Hornmoen.

Geïntegreerd

Om te voorkomen dat patiënten zichzelf verwonden aan de verlichtingsarmaturen is alles in de muren en plafonds verwerkt. Daarnaast wordt er gebruikgemaakt van zogenaamde 'wall washers', waarbij het licht via de muur wordt weerkaatst. Dit versterkt het ruimtelijke gevoel.
Psychiatrische patiënten verblijven vaak langere tijd in een inrichting en het is daarom van belang dat de fysieke omgeving bijdraagt aan een positief verloop van de behandeling. Anders Bru van Glamox denkt dat de invloed van licht tegenwoordig veel meer op waarde wordt geschat dan voorheen:
"We zien meer en meer dat mensen begrijpen wat het belang is van licht op non-visueel gebied", aldus Anders Bru. Lichtontwerper Kari Hornmoen is het hiermee eens:
"Mensen zijn echt op zoek naar meer informatie op dit vlak. De toegenomen aandacht is van groot belang voor patiënten, maar ook voor mensen in het algemeen. En voor lichtontwerpers natuurlijk ook!"