Van Veenmoeras naar Werelderfgoed

Een groot deel van Nederland ligt onder de zeespiegel, zo ook Kinderdijk. In een uniek stuk natuur wordt de historie verteld van 742 jaar Nederlands Watermanagement: van Veenmoeras naar Werelderfgoed.

WE BEZOEKEN HET NIEUWE BEZOEKERSCENTRUM van Werelderfgoed Kinderdijk, dat onlangs geopend werd door prinses Beatrix, Beschermvrouwe van Vereniging De Hollandsche Molen. Van de 132 inschrijvers is het ontwerp van het Haagse architectenbureau M& DB als winnaar uit de bus gekomen. Hun bewuste keuze, om een modern bezoekerscentrum te ontwerpen met een eenvoudig karakter, zorgt ervoor dat het onderscheidend is van de traditionele molens als hedendaagse toevoeging. Door het gebruik van glazen wanden ontstaat er transparantie en verbondenheid met de buitenomgeving.

Klein dorp veel aanloop

Werelderfgoed Kinderdijk is een uniek stukje natuur en cultuur in het Nederlandse polderlandschap. Het dorp Kinderdijk met maar 600 inwoners, ontvangt naar schatting meer dan 700.000 bezoekers per jaar voor Werelderfgoed Kinderdijk. Naast de vele internationale bezoekers uit voornamelijk Amerika en Azië, die worden vervoerd met cruiseschepen en bus maatschappijen, ontmoeten we ook dagjesmensen en mensen uit de regio die een rondje wandelen of fietsen. 700.000 bezoekers blijft een schatting; de betalende bezoekers hebben een boottocht, bezichtiging, rondleiding of film op het programma staan, maar van een wandeling of fietstocht mag gratis genoten worden, deze bezoekers worden dan ook niet geregistreerd. Dit gebied staat niet alleen op de Werelderfgoedlijst sinds 1997, maar is ook door het Rijk aangewezen als beschermd natuurgebied ”Natura 2000”, vanwege de bijzondere vogelsoorten als de purperreiger en de zwarte stern.

Water, wilskracht en wieken

Water is de verbindende schakel tussen de steden en dorpen van de Alblasserwaard. Duizend jaar geleden was de Alblasserwaard een groot veenmoeras. De eerste vaste bewoners bouwden hun huizen op zandduinen om bij een overstroming het hoofd boven water te houden. De grond was vruchtbaar en trok steeds meer mensen, die een bestaan op wilden bouwen rondom de snel rijker wordende handelssteden van West-Nederland. Om het rivierwater buiten te houden, werden dijken aangelegd. Regen- en grondwater hadden nu nog vrij spel. In de dertiende eeuw gaf graaf Floris V het bevel voor oprichting van de Waterschappen. Floris V verenigde streekbewoners in deze organisaties om door samenwerking het water te beheren. Met een stelsel van sloten en weteringen werd het water uit de polder afgevoerd naar het laagste punt, dit was Kinderdijk. Hier werden vier sluizen gebouwd om het water bij laagtij de Lek in te laten stromen. In 1421 tijdens de Sint Elizabeth vloed verdronken duizenden mensen. Het was een ramp en ook de bodemdaling was een probleem, steeds meer kracht was nodig om het water uit de polders in de rivier te brengen en een oplossing was .. de molen.
In de loop van de eeuwen werd een systeem van wind molens en gemalen aangelegd. De molengang bestaat uit 16 zogenaamde boezemmolens en 3 poldermolens. Bij een diepe polder, zoals bij Kinderdijk is het noodzakelijk, dat het water in trappen omhoog wordt gebracht, de maximale opvoerhoogte is ongeveer 1,5 meter per molenrad. De laagste molen schept het water naar de onderboezem en de hoogste molen voert het af naar de rivier. De techniek van de stoommachine zorgde in 1869 voor de inzet van twee stoomgemalen. In 1924 werd het eerste gemaal door elektriciteit aangedreven. In de tweede wereldoorlog eisten de Duitsers alle diesel op en zo werd het belang van de molens nogmaals onderstreept, de polders werden weer op pure windkracht bemalen.
Tegenwoordig pompen twee gemalen het water naar de hoger gelegen boezems, vanwaar het de rivier de Lek in stroomt. Het G.N. Kok gemaal kan zelfs meer water verplaatsen dan 24 molens samen aan kunnen. Op basis van waterstanden en actuele wind- en weersverwachtingen worden de vijzels van het J.U. Smitgemaal aangestuurd door computers. Op Kinderdijk vinden we nog 19 van de 20 molens, de molens zijn stand-by en kunnen ingezet worden indien noodzakelijk. De oudste molen, Museummolen Blokweer, dateert van 1630 en is ruim een eeuw ouder dan de andere molens. Van de 19 molens worden er nog 14 bewoond, sommige families wonen er al vele generaties. Twee molens zijn te bezoeken als Museummolen een derde wordt binnenkort geopend.


Een saai verlichtingsontwerp op papier

Glamox werkte voor A&B Electrotechniek aan het verlichtings-ontwerp. Op papier is het ontwerp wellicht saai te noemen, maar in de praktijk is goed zichtbaar hoe de verlichting de eenvoud van het pand versterkt en de transparantie bevordert. De downlight D70 is in meerdere varianten toegepast in de receptie, winkel, horeca, gangen en in de toiletten, daarnaast werden er i40 armaturen in de technische ruimtes geplaatst, i60 armaturen in de keuken en E80 noodverlichtings-pictogrammen voor de vluchtroutes toegepast.
Projectleider Theo Vijfvinkel van A&B Electrotechniek vertelt gepassioneerd: “Wij zijn benaderd zijn door Aannemers- bedrijf P. van Leeuwen om een voorstel te doen. Voor mij een bijzonder project, omdat ik geboren en getogen ben in deze omgeving en zelfs als kind al ging zwemmen bij de Molens. Deze binding is wat een project nog mooier en aantrekkelijker maakt, gelukkig kon het project tussen mijn andere projecten in de planning opgenomen worden. Tijdsdruk was aanwezig, het bezoekerscentrum moest voor het zomerseizoen gereed zijn, de soepele samenwerking met alle betrokken partijen zorgden voor een prima verloop. Ook de samenwerking met Glamox was buitengewoon goed; zeer flexibel, meedenkend en met goede levertijden. Met voldoening kijk ik naar het be- haalde eindresultaat.”

Trots en verbondenheid

Diverse lokale sponsoren werkten mee aan de totstandkoming van het bezoekerscentrum. Samen met de 60 werknemers werken maar liefst 220 vrijwilligers bij SWEK – Stichting Werelderfgoed Kinderdijk, een stichting die als doel heeft behoud, beheer en onderhoud van de molens en educatie. De enthousiaste vrijwilligers werken allemaal enkele dagdelen als gastvrouw of gastheer, molenaar, schipper, gids of kassa- en winkelmedewerker en plegen onderhoud aan de omgeving. Wij wensen al deze mensen goede tijden in het nieuwe bezoekerscentrum en delen hun trots voor dit mooie stukje Nederland.

In de woorden van UNESCO

Dit zegt UNESCO: ”Het netwerk van negentien windmolens in Kinderdijk-Elshout toont de indrukwekkende bijdrage die de Nederlanders hebben geleverd aan de technologie om water onder controle te houden. In de Middeleeuwen begon men met de bouw van waterwerken – nodig voor de afwatering van land-bouwgrond en dorpen – en tot op vandaag gaat dit door. Het gebied toont alle typische kenmerken die samenhangen met deze technologie – dijken, reservoirs, pompstations, administratieve gebouwen en de 19 prachtig bewaard gebleven windmolens.”